Bezpłatna prenumerata czasopisma

Co zyskujesz prenumerując magazyn?

- czasopismo jest bezpłatne
- powiadomimy cię o wydaniu nowego numeru
- do prenumeratorów wysyłamy materiały specjalne

Rozpoczynając dyskusję dotyczącą wykorzystania kryminalistyki w dziedzinie detektywistyki należałoby podjąć próbę zdefiniowania samego znaczenia słowa „kryminalistyka”. Wielokrotnie się bowiem zdarza, że terminy te są, błędnie zresztą, używane naprzemiennie lub też po prostu ich znaczenie jest mylone ze sobą. Głównie za sprawą programów telewizyjnych pojęcie detektywistyki jest kojarzone przez przeciętnego człowieka. Można je scharakteryzować jako ogół czynności mających w sposób niejawny dostarczyć wiedzy o osobach, rzeczach i zdarzeniach będących przedmiotem podjętego przez detektywa zlecenia. Sprawa ma się zupełnie inaczej w przypadku kryminalistyki. Kryminalistyka jest nauką kompleksową, wykorzystującą osiągnięcia niemalże wszystkich dyscyplin naukowych, adaptując je na własne potrzeby, stosując wprost lub na ich podstawie wypracowując własne oryginalne metody.1 Wyróżnić należy cztery podstawowe dziedziny kryminalistyki: taktyka kryminalistyczna, technika śledcza, strategia kryminalistyczna i metodyka kryminalistyczna. Spełnia też cztery funkcje: rozpoznawczą, wykrywczą, dowodową i zapobiegawczą. Ich znaczenie wydaje się być zrozumiałe z powodu samego ich nazewnictwa. Spełniając wspomniane powyżej funkcje kryminalistyka staje się nierozłącznym, zasadniczym wręcz,  elementem detektywistyki, która również charakteryzuje się swoją interdyscyplinarnością czerpiąc bezpośrednio z osiągnięć kryminalistyki.


    Z upływem kolejnych lat, w każdym funkcjonującym w czasach obecnych społeczeństwie popyt na usługi detektywistyczne jest coraz większy. Oczywiście wynika to z różnych aspektów. Faktem jest jednak, że usługi takie dają możliwość podjęcia zgodnych z prawem czynności mających za zadanie dostarczyć konkretnych informacji. Coś co do niedawna kojarzyło nam się głównie z programami telewizyjnymi wkracza obecnie w obszar naszego życia codziennego. W pewnych sektorach działalności biznesowej usługi detektywistyczne stają się niezbędne i są punktem wyjścia przy podejmowaniu strategicznych decyzji. Coraz powszechniejsza, zwłaszcza w sektorach w których obraca się dużymi pieniędzmi, staje weryfikacja lojalności pracowników, sprawdzanie przeszłości zawodowej kandydatów do pracy, zdobywanie informacji o potencjalnym kontrahencie i inne działania mające charakter prewencyjny. Kolejnym szerokim spektrum są sprawy rozwodowe oraz udowadnianie zdrady lub wierności małżonka. Przy wszystkich tych sprawach detektyw czerpie pełnymi garściami ze zdobyczy kryminalistyki.
    Realizując swoje zadania detektyw jest zmuszony wykonywać swoje obowiązki w sposób kompleksowy. Wszystkie działania muszą opierać się na z góry podjętym planem działania, który zapewnia ich możliwie najpełniejszą synchronizację oraz prawidłowy obieg informacji w trakcie realizacji zlecenia. Profesjonalizm i kompleksowość czynnika ludzkiego oraz interdyscyplinarność jego podłoża teoretycznego są w tym przypadku bardzo istotne. Z uwagi na fakt, iż potencjalny zakres zlecenia jest niezwykle szeroki i może dotyczyć praktycznie każdej dziedziny życia detektyw rozpoznając sprawę, przy której będzie pracował musi wykazać się znajomością sposobu funkcjonowania społeczeństwa, czy też zjawisk gospodarczych.


    Istotą kryminalistyki jest ślad kryminalistyczny. Określenie to należy do podstawowych pojęć używanych w kryminalistyce. Są to zmiany w obiektywnej rzeczywistości, które jako spostrzegalne znamiona po zdarzeniach będących przedmiotem postępowania mogą stanowić podstawę do odtworzenia i ustalenia przebiegu tych zdarzeń zgodnie z rzeczywistością.2 Podstawowy podział śladów kryminalistycznych dla potrzeb prowadzonych czynności śledczych dzieli ze względu na miejsce ich występowania, według rodzaju i zakresu badań identyfikacyjnych, które można przeprowadzić na ich podstawie, ze względu na sposób ich pozostawiania, ich wielkość (mikroślady i makroślady), kierunek działania (sposób  powstawania) oraz ze względu na dział wiedzy kryminalistycznej, technicznej,  przyrodniczej, itp., która zajmuje się ich badaniem.     Detektyw po przybyciu na miejsce zdarzenia, we wstępnej fazie oględzin musi dokonać wstępnej klasyfikacji śladów, przede wszystkim pod kątem ich dalszego wykorzystania w dalszym procesie wykrywczym. Wspomniany proces dzieli się na trzy podstawowe etapy działań: poszukiwanie, ujawnianie i stwierdzanie. Ujawnianie jest zwykle rezultatem poszukiwań, lecz może mieć charakter przypadkowy, zwłaszcza w sytuacjach gdy poszukiwania były ukierunkowane w inną stronę.3 Detektyw zatem jest niejako zmuszony do „udziału” w każdym z powyższych etapów w celu dotarcia do śladu, który go interesuje. Literatura fachowa wyróżnia następujące metody ujawniania śladów kryminalistycznych: fizyczne optyczne, mechaniczne, chemiczne oraz kombinowane (łączenie dwóch lub więcej metod).


    Zarówno w praktyce, jak i teorii kryminalistyki zwykło się mówić o tzw. formalnoprawnym oraz technicznym (kryminalistycznym bądź też materialnym) zabezpieczaniu śladów.4 W pierwszym przypadku jest mowa o sporządzeniu stosownej dokumentacji, w drugim zaś o wyborze metody zabezpieczenia śladu. To od wiedzy i doświadczenia zawodowego detektywa zależy wybór poprawnego sposobu zabezpieczenia śladu. Należy przy tym pamiętać, że najczęściej po jednej podjętej próbie zabezpieczenia śladu nie można podjąć kolejnej w celu zastosowania innej metody (w przypadku, gdy metoda pierwszego wyboru zawiodła), gdyż może to spowodować zniszczenie lub zniekształcenie śladu. Dlatego tak ważne jest odpowiednie sklasyfikowanie śladu oraz wybór optymalnej metody jego zabezpieczenia.
    Detektyw prowadzi śledztwa na zlecenie swoich klientów w sektorze prywatnym metodami w większości niejawnymi. W obszarze zagadnień takich jak obserwacja, weryfikacja informacji czy też ustalenie pewnych faktów, które są przedmiotem działalności detektywa przydatna jest zwłaszcza dowodowa funkcja  kryminalistyki, która bezpośrednio wiąże się z ustaleniem i właściwą oceną pod względem przydatności śladu kryminalistycznego. Zbierając informacje dotyczące konkretnej sprawy detektyw często uzyskuje nie tylko rzeczowe (materialne) ślady kryminalistyczne ale również porusza się w obszarze subiektywnych śladów psychicznych. Występują one chociażby w trakcie rozmowy z innymi osobami podczas gdy detektyw realizuje wywiad środowiskowy, bądź zajmuje  się rozmową ze świadkiem zdarzenia lub weryfikacją jego zeznań. Wkraczamy przy tym w szeroki obszar kolejnej nauki, jaką jest kryminologia.


    Bardzo ważną rolę przy gromadzeniu przez detektywa materiału dowodowego odgrywa fotografia kryminalistyczna oraz inne techniki rejestracji dźwięku i obrazu. W ten sposób gromadzi ona bezpośredni materiał dowodowy zachowań ludzkich lub stanu faktycznego rzeczy. Przyjęto wyróżniać podział fotografii kryminalistycznej na: dokumentacyjną (stosowaną w trakcie prowadzenia oględzin), rejestracyjną, badawczą i detektywną (operacyjną). Ostatnia forma, mająca charakter niejawny, jest najbliższa pracy detektywa. Wykorzystywana jest do dokumentowania za pomocą, najczęściej zakamuflowanego sprzętu fotograficznego lub kamery, osób w trakcie zdarzeń będących przedmiotem pracy detektywa oraz towarzyszących im okoliczności. Miniaturyzacja elektroniki, która rozwija się w niesłychanym tempie sprzyja niejawnym formą pracy detektywa. Otrzymuje on środki do pracy, chociażby dzięki możliwości ukrycia mini obiektywów aparatów i kamer w przedmiotach użytku dnia codziennego, które jeszcze kilka lat temu zdawały się być nierealne. Ogólna dostępność od internetu umożliwia dodatkowo szybki obieg zdobytych informacji.


    Kompletując materiał dowodowy najbardziej pożądanym towarem dla detektywa jest właśnie informacja. Musi ona być terminowa i w pełni wiarygodna. W celu jej uzyskania stosuje się wiele różnych technik i sposobów działania (biały, szary i czarny wywiad). W myśl ustawy z dnia 6 lipca 2001 o usługach detektywistycznych, która reguluje zawód detektywa może on uzyskiwać i  przetwarzać informacje o przedmiocie sprawy w celu ich przekazania zleceniodawcy. Detektyw nie posiada przy tym żadnych dodatkowych uprawnień. W praktyce kryminalistycznej i procesowej, obok formalnych obok formalnych norm regulujących proceduralne aspekty pracy zawartych w konstytucji, ustawach i przepisach niższego rzędu (w tym np. zarządzeniach, regulaminach i pragmatykach służbowych), muszą także funkcjonować etyczno-moralne zasady postępowania obowiązujące w danej zbiorowości czy społeczności.5 Dlatego też nic nie zastąpi zdrowego rozsądku i poprawnego procesu myślenia u detektywa. Musi on pamiętać nie tylko o poprawnej realizacji zlecenia, ale również o przestrzeganiu obowiązującego prawa oraz norm moralnych i społecznych.
    Z drugiej strony trzeba zwrócić uwagę, że zatrudniając prywatnego detektywa należy sprawdzić jego uprawnienia do wykonywania zawodu poprzez okazanie przez niego licencji oraz uzyskania informacji dotyczących wystawienia przez firmę faktury VAT. Dzięki temu unikniemy niepożądanych skutków takiej współpracy (brak wartościowego pod względem prawnym materiału dowodowego) oraz będziemy mieli rękojmę należytego wykonania zlecenia. Ponadto istotnym jest fakt, iż osoba nieposiadająca licencji detektywa nie może zostać przesłuchana w przedmiotowej sprawie przed sądem.

Autor: Mikołaj Augustyniak